Opstarten

Wanneer alle bacterieculturen in het aquarium in balans zijn, heeft het aquarium een eigen leven dat je op het eerste gezicht niet ziet. De noodzakelijke afbraak van afvalstoffen begint niet onmiddellijk wanneer je water in een bak doet. In theorie heeft een pas opgezet aquarium ongeveer vijf weken nodig om volwassen te worden.

Wat uit de vissen komt en wat ontstaat uit rottende voedselresten, is ammoniak en ammonium. Bacteriën breken deze stoffen af tot nitriet, dat op zijn beurt door een ander type bacterie wordt afgebroken tot nitraat.

Bij het opstarten van een aquarium produceren de eerste vissen ammoniak, dat door een gebrek aan bacteriën niet wordt afgebroken. De ammoniak hoopt zich daardoor op in het water. Na ongeveer tien dagen beginnen de bacteriën die hiervoor verantwoordelijk zijn zich te vestigen. De ammoniak hoopt zich niet langer op en begint te worden omgezet in het minder giftige nitriet.

Nu hoopt het nitriet zich op in het aquarium. Het duurt nog ongeveer 20 dagen voordat de bacteriën die nitriet afbreken klaar zijn voor hun taak. Het nitriet wordt dan afgebroken tot bijna onschadelijk nitraat.

Dit betekent dat elk pas opgezet aquarium in de eerste maand twee crises doormaakt: een ammoniak/ammonium-piek na ongeveer 10 dagen en een nitrietpiek ongeveer een maand na het opstarten. Beide pieken kunnen de vissen doden als je geen voorzorgsmaatregelen neemt.

De grafiek toont typische schommelingen van ammoniak/ammonium en nitriet tijdens een opstartcyclus. De getallen op de X-as komen overeen met het aantal dagen en de kleuren geven aan welke niveaus gunstig zijn voor vissen.

Als je het biologische evenwicht in een volwassen aquarium verstoort, bijvoorbeeld door het filter schoon te maken in gechloreerd kraanwater of de vissen bacteriedodende medicijnen te geven, loop je het risico zo veel bacteriën te doden dat het aquarium aan een nieuwe cyclus begint die ook ruim een maand duurt. Met een beetje geluk sterven niet alle bacteriën en zijn de gifstofpieken wat kleiner, waardoor de bacteriecultuur sneller herstelt.

De indraaiperiode van 36 dagen kan worden verkort door kunstmatig nuttige bacteriën toe te voegen. Dat kan met producten die je in de aquariumwinkel koopt (er wordt over gediscussieerd of die überhaupt effect hebben), of door ingedraaid filtermateriaal of grind uit een ander aquarium toe te voegen.

Om hier effect van te hebben, moet je meerdere keren met tussenpozen van enkele dagen nieuwe bacteriën toevoegen. Dat komt doordat nitrietbacteriën niet tegen hoge ammoniakniveaus kunnen en zich dus pas kunnen vestigen wanneer de ammoniakbacteriën goed op gang zijn gekomen. De ammoniakbacteriën moeten daarentegen grote hoeveelheden ammoniak opnemen voordat ze zich delen, en celdeling kan meerdere dagen duren. Ze houden ook niet van licht.

Visloos indraaien

Veel mensen zweren bij visloos indraaien (fishless cycling in het Engels). Je richt het aquarium dan in met filter, grind en planten en laat het gedurende de benodigde tijd zo staan. Al het kraanwater bevat wat ammoniak en nitriet, en in veel gevallen is dat voldoende om het filter op gang te brengen.

Toch voeren veel mensen de «onzichtbare vissen» tijdens die periode een paar keer een klein beetje, om er zeker van te zijn dat het filter genoeg te verwerken heeft. Een ammoniumchloride-oplossing (ook bekend als salmiak of salmiakzout) is verkrijgbaar in concentraties van 5-10%. Een kleine hoeveelheid (ongeveer 1 ml ammoniumchloride-oplossing per 100 l water) zou voldoende moeten zijn om het filter op gang te brengen. Meet de waterwaarden goed; als je te veel ammoniak toevoegt, is dat ook niet goed voor de filterbacteriën.

Indraaien met enkele vissen

Dit is een methode die in veel aquariumwinkels en oude handleidingen wordt aanbevolen. Voor een enthousiaste beginner is deze methode natuurlijk gemakkelijker te accepteren, omdat je tenslotte «toestemming krijgt» om meteen enkele vissen te kopen. Veel mensen vinden dit echter dierenmishandeling voor de eerste vissen, omdat het nitriet- en ammoniakniveau toch hoger wordt dan goed voor hen is.

Als je met enkele vissen begint, zorg er dan voor dat het er echt weinig zijn. Tijdens de eerste maand moet je meerdere keren per week water verversen en je moet niet al te verbaasd zijn als er een ziekte uitbreekt in het aquarium.

Opstarten met filterslib

Als je al een aquarium hebt, kun je veel sneller met een nieuw aquarium beginnen. Richt het aquarium in met grind, planten, een filter enzovoort. Laat het ongeveer een dag staan zodat het chloor uit het water kan ontsnappen. Doe daarna het licht uit en breng een flinke hoeveelheid slib uit het oude, ingedraaide aquariumfilter over naar het nieuwe aquarium. De nuttige bacteriën in het slib zullen zich in het nieuwe filter vestigen en het in betrekkelijk korte tijd effectief maken.

Met deze methode is het redelijk veilig om met enkele vissen te beginnen, maar je moet de waterwaarden toch in de gaten houden. Je kunt het filterslib gedurende de eerste paar weken gerust drie of vier keer overbrengen.

Opstarten met een fles

Je kunt vloeibare producten kopen om het filter op gang te brengen. Deze bevatten levende bacteriën uit de groep Nitrosomonas (breekt ammoniak af tot nitriet) en Nitrospira (breekt nitriet af tot nitraat; vroeger dacht men dat bacteriën uit de groep Nitrobacter dit deden, maar dat is slechts gedeeltelijk waar. Veel producten bevatten nog steeds Nitrobacter in plaats van Nitrospira).

Let op: deze producten zijn niet hetzelfde als gewone waterverbeteraars (AquaSafe en dergelijke), die bedoeld zijn voor aquaria waarvan het filter al draait.

Volg de gebruiksaanwijzing, bewaar de fles op de juiste manier en meet de waterwaarden regelmatig.

Over de vraag of deze middelen werkelijk bijzonder effectief zijn, lopen de meningen uiteen.

Opstarten zonder indraaien

Dit is niet echt een methode; ik wil alleen een zeer gebruikelijke (en slechte) manier om een aquarium op te starten beschrijven: vul het aquarium met planten, water, een filter en een verwarming en zet de vissen erin zodra het water de juiste temperatuur heeft. Zo doen veel beginners het, en daardoor houden veel mensen het aquariumhouden al snel voor gezien.

Wanneer de vissen ziek worden en sterven (wat meestal na ongeveer 14 dagen gebeurt, of na twee of drie weken; zie de grafiek), verlies je vaak het plezier in de hobby en begin je bijvoorbeeld bridge te spelen. Niets ten nadele van bridge, maar als dat je plan is, lees je nu de verkeerde website. ;)

Na het lezen hiervan moet je goed voorbereid zijn om niet in deze val te lopen.

Combinaties

Een combinatie van de verschillende hierboven genoemde methoden is vaak het eenvoudigst. Je kunt bijvoorbeeld beginnen met een leeg aquarium, het op gang brengen met een flinke hoeveelheid filterslib, een week wachten, enkele vissen toevoegen, meer slib toevoegen en vanaf daar langzaam en voorzichtig verdergaan.

Houd de vissen tijdens de opstartperiode altijd goed in de gaten en meet het water zodra je vermoedt dat er iets mis kan zijn.